Journal of Money and Economy

en تحلیل نقش صندوق‌های قرض‌الحسنه در ارتقای شمولیت مالی در ایران: یک رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری Analyzing the Role of Qard al-Hasan Funds in Enhancing Financial Inclusion in Iran: A Structural Equation Modeling Approach اقتصاد خرد Microeconomics پژوهشی اصیل - گزارش موردی Original Research - Case Study در دهه‌های اخیر، شمولیت مالی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار و عدالت اقتصادی در کشورهای در حال توسعه شناخته شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل عملکرد صندوق‌های قرض‌الحسنه به‌عنوان نهادهای مالی اسلامی مردم‌پایه در ارتقای شمولیت مالی در ایران، طراحی و اجرا شده است. بدین منظور، سه بُعد اصلی شمولیت مالی شامل دسترسی، استفاده و کیفیت، در ارتباط با متغیرهای کلان اقتصادی چون کاهش فقر و ثبات اقتصادی، مورد بررسی قرار گرفتند. در چارچوب مدل‌سازی معادلات ساختاری، داده‌های سری زمانی مربوط به سال‌های 1396 تا 1403 از منابع رسمی نظیر بانک مرکزی و مرکز آمار ایران گردآوری و تحلیل شد. نتایج نشان داد که عملکرد صندوق‌های قرض‌الحسنه اثر معناداری بر بهبود شمولیت مالی داشته و این شمولیت، نقش واسطه‌ای مهمی در کاهش شاخص‌های فقر چندبعدی و ارتقاء ثبات اقتصادی ایفا می‌کند. به‌ویژه، دسترسی به خدمات مالی با ضریب 0.529 و کیفیت خدمات مالی با ضریب 0.639 بیشترین تأثیر را در کاهش فقر داشتند، در حالی‌که متغیرهای کلان اقتصادی نظیر تورم و بیکاری با ضریب 0.240 عملکرد صندوق‌ها را تحت تأثیر قرار دادند. همچنین، با افزایش جذب سپرده‌ها، بهبود سرمایه‌گذاری و کاهش نوسانات، این صندوق‌ها توانستند نقش محوری در توسعه پایدار ایفا کنند. یافته‌ها بر اهمیت تلفیق فناوری‌های مالی نوین با ساختارهای سنتی این نهادها و ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری‌ها برای تقویت اثرگذاری اجتماعی و اقتصادی آن‌ها تأکید دارند. این مطالعه با ارائه الگویی تجربی و کاربردی، زمینه‌ساز تدوین سیاست‌های مالی جامع‌نگر در راستای تحقق عدالت مالی و توسعه فراگیر در ایران خواهد بود. یافته‌ها نشان داد که این صندوق‌ها حتی در بستر تحریم‌های اقتصادی، توانسته‌اند نقش معناداری در ارتقای شمولیت مالی ایفا کنند. بنابراین تجربه ایران می‌تواند الگویی برای سایر کشورهایی باشد که در شرایط فشارهای بین‌المللی قرار دارند. In recent decades, financial inclusion has been recognized as a key pillar of sustainable development and economic justice in developing countries. This study analyzes the performance of Qard al-Hasan funds as community-based Islamic financial institutions in promoting financial inclusion in Iran. Three core dimensions—access, usage, and quality—were examined in relation to macroeconomic variables such as poverty reduction and economic stability. Using structural equation modeling (SEM), time-series data for 2017–2024 (1396–1403 in the Iranian calendar) were collected from the Central Bank of Iran and the Statistical Center of Iran. The findings showed that Qard al-Hasan funds significantly improved financial inclusion, which mediated reductions in multidimensional poverty and enhanced stability. Access to financial services (β = 0.529) and quality of services (β = 0.639) had the strongest impact on poverty reduction, while inflation and unemployment (β = 0.240) affected fund performance. By mobilizing deposits, fostering investment, and reducing financial volatility, the funds assumed a pivotal role in sustainable development. The results emphasize the need to integrate modern financial technologies with the traditional structure of these institutions and highlight policy reforms to strengthen their social and economic effectiveness. By providing an applied empirical model, the study offers a basis for designing comprehensive financial policies to promote justice and inclusive development in Iran. All analyses were conducted under sanction conditions (2017–2024), directly reflecting the funds’ role in managing economic constraints. Notably, even amid international sanctions—when access to external finance and banking resilience were severely restricted—Qard al-Hasan funds contributed meaningfully to financial inclusion. Iran’s experience can thus serve as a practical model for other countries facing international pressures. شمولیت مالی, صندوق‌های قرض‌الحسنه, تأمین مالی خرد, فقر چندبعدی, ثبات اقتصادی, بانکداری اسلامی, مدل‌سازی معادلات ساختاری‎ Financial Inclusion, Qard al-Hasan Funds, Microfinance, Multidimensional Poverty, Economic Stability, Islamic Banking, Structural Equation Modeling 527 548 http://jme.mbri.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-696-1&slc_lang=en&sid=1 mohammad Haji Ali محمد حاجی علی mohammad.hajiali@iau.ac.ir 10031947532846007228 10031947532846007228 No Ali Saeedi علی سعیدی a_saeedi@iau.ac.ir 10031947532846007229 10031947532846007229 Yes Mohammad Hassani محمد حسنی mhassani@iau.ac.ir 10031947532846007230 10031947532846007230 No